OLİGARŞİ DEVLET
YÖNETİM BİÇİMİ
Fatma SALAR*
Oligarşi:Bir
çeşit devlet yönetimi şeklidir.Bu yönetim şeklinde devletin yönetimi
sağlayan göç bir grubun yada bir ailenin
elinde olmasıdır.Yani belirli bir zümrenin bir ülkeyi yönetmesiyle ortaya çıkan
yönetim biçimidir.
Genelde yönetimdeki grup, askeri, siyasi
veya maddi olarak ülkenin önde gelen gruplarından birisidir.Bazı siyaset
bilimcileri, yönetim şekli ne olursa olsun her devletin yönetiminde mutlaka bir
oligarşi olduğunu belirtirler. Bu siyasetçilerin başında Robert Michels
gelir.Bunu ‘Oligarşinin Tunç Yasası`[1]
olarak adlandırmışlardır.Robert Michels bu eserinin içeriğini bütünüyle
yansıtan ‘Siyasi partiler:Modern Demokrasi Oligarşik Eğilimler Üzerine `
sosyolojik bir araştırmadır.Oligarşinin tunç kanunu olarak bilinen teorinin özünü demokratik örgütlerden söz etmek demek oligarşiden söz etmek
demektir.`Şeklinde ki tez oluiturmaktır.Ayrıca demokratik bir örgüt ne kadar
büyürse oligarşide o denli güçlenmektedir.
Oligarşi yönetim şekline örnek vermek
gerekirse İran, Küba, Sovyetler Birliği bu gruptadır.Oligarşi demokratik bir
yönetim şekli değildir.Çünkü demokratik olabilmesi için yönetime halkın sadece
bir kesimi değil tamamı katılmalıdır.
Oligarşide esas olan, soru sorma, tenkit etme, hızlı kontrol ve
hesap verme müesesenin tesirli şekilde mevcut olmayışıdır.Bu sebeple meşrutiyeti kabul
edilmiş adil idarelerin oligarşiye dönüşmesi için güçlü esas ve kaideler
konulmaktadır.
Oligarşi
çeşitli şekillerde teşkil edebilmektedir.[2]
a)Parti Oligarşisi:Siyasi partilerin bünyesinde güçlü bir grup veya hizbin partinin faaliyetince kademelerinde
hakimiyet kurarak kendi istekleri doğrultusunda yönlendirilmesine denir. Bunun
zıddı olan,
b)Parti içi Demokrasi:Üyelerin
isteklerini ve seslerini kaidelere göre en üst kademelere duyurabilmeleri,
parti organlarının baskı olmaksızın faaliyet gösterebilmeleri demektir.
c)Mali Oligarşisi (Sanayiciler Oligarşisi
):Ekonomik hüviyetindeki olgarşi çeşitlerindendir.
d)Süper Devlet Oligarşisi:Dünya
siyasetinde de ABD VE Eski Sovyetler Birliği’nin anlaşarak, uzlaşarak
istedikleri çözümü kabul ettirdikleri “
Süper Devletler Oligarşisi’’ nden
bahsedebilmekteydi.
Günümüzde ve tarihte çeşitli
oligarşik idarelere
rastlanmaktadır.Nomenklaturanın Sovyetler
Birliğindeki iktidarı, toprak sahipleri,tüccarlar ve özel gemi imalatçılarının
bir araya gelerek oligarşik bir idare kurdukları Kartaca Devleti, Isparta ve
Atina devletleri örnek olarak gösterilebilr.Osmanlı Devletinde adalet, devletin
dayandığı temel prensiplerden birisi olduğu için, oligarşik bir idare tarzı
teşekkül etmemiştir.
Günümüzde
hala bu yönetim şekline sahip devletler vardır. Zaten oligarşide halkın
yönetimde söz sahibi olmadığını düşünürsek bu yönetim şeklinin daha çok gelişmemiş ülkelerde uygulandığını
söyleyebiliriz.geçmişte oligarşi(Aristokrasi)ile yönetilen ülkeler, Eski çağda
Roma ,Yunanistan.Günümüzde Cezayir,Irak ve
Suriye gibi ülkeler oligarşik devletlerdir.
Bazı
Oligarşi Çeşitleri
1)Meritokrasi
2)Plütokrasi
3)Aritokrasi
4)Teknokrasi
5)Jüritokrasi
1) Meritokrasi:
Yönetimin yetenek ve bilgiye dayalı olarak el değiştirdiği bir sistemdir. Yönetim
iradesi,soyluluk,zenginlik,yada rutbelere bağlı olarak değil,tamamen kişilerin
yönetim becerisine ve yönetime dair sahip oldukları bilgiye bağlıdır.Üstün
özelikler sahip olduğu düşünülen kişiler arasında yapılan eleme sonucunda
devletin yönetim idaresinin belirlediği meritokrasi, bu özelliği ile kendi
içinde son derece adil ve fırsat tanıyan
bir yapıya sahiptir.Adam kayırma olarak tanımlanan tüm hareketlerin tamamen
yasaklandığı meriktokrasi yönetiminde, kamu yönetimi bu konu hakkında daha
bilgiolan insanlara bırakılır
Kamunun
daha bilgili kişiler tarafından yönetilmesine imkan tanıyan meritokrasiye en
iyi örnek,Osmanlı Devletindeki “devşirme” sistemidir.
Devlet yönetiminin üst kademelerinde
“zeka,kuvvet,güç,hitap yeteneği,çalışkanlık” gibi vasıfların arandığı
meritokrasi sistemi, toplumun en iyi şekilde yönetilebilecek kişilerin yönetime
geldiği bir sistemdir.Böylece gerekli donanıma sahip kişilerin “hak ettikleri”
makamlarda görev yaparak milletin en iyi şekilde yönetilmesini sağlamış olur.Soylu kişilerin
veya burjuvaların yönetim elinde tuttuğu sistemlerden tamamen farklı olan
meritokrasi bu özelliği ile monarşi
yönetiminden de ayrılır.
İngiltere merkezli Meritocracy Darty 5
maddeden oluşan bir manifesto yayımlamıştır. Bu maddeler şu şekilde
sıralıyabilirz[3].
1)Kayırmacılık
Yoktur:Ailenizin değil sizin kim olduğunuz önemlidir.
2)Yandaşlık
Yoktur: Başkaların sizin için ne yapabildiği değil sizin ne
yapabildiğinizönemlidir.
3)Ayrımcılık
Yoktur:Cinsiyet,ırk,din,yaş,geçmiş önemsizdir.Yetenek her şeydir.
4)Eşit
İmkanlar:Herkesle aynı noktadan başlar ve yeteneklerinizin sizi götürdüğü yer
gidersiniz.
5)Tatminler
Erdemler:En başarılı insanlar, en yüksek tatmine erişirler.
2)Plütokrasi[4]:Zenginlik
ve beraberinde gücü elinde bulunduran insanlar topluluğunun oligarşik bir
sistemde (sadece belirli bir grubun bir ülkeyi yönetmesi)devlet yöneticisi
olmasına denir. Bu iktisadi iktidar
egemenliği tarihte sıkça görülür ancak zaman diğer yönetim sistemleriyle iç
içedir.
Plütokrasi, bir devlet görevini el altında
tutmanın, o görevde bulunmanın zenginlik elde etmenin yolu, aracı olduğu
yönetim biçiminden ayırılmalıdır. ABD demokrasisi plütokrasi olma yolunda bir
eğilime sahiptir. Halbuki plütoktarik olmayan demokratik merkeziyetçilik sistemi önemli devlet görevleriyle mühim
miktarda zenginlik elde edilmesine meydan verir. Bu tanıma tamı tamına uyan bir
örnek bulmak zordur.
Fransa'da Louis Philippe yönetimi (1830-48) altında yüksek ölçüde mülkiyet sahipliğine dayanan kiralama yöntemi ve ABD'de 19. asrın son yıllarındaki Amerikan politikasında zenginlere açık görevler, roller bu toplumlara kısmi bir plütokratik nitelik kazandırmaktadır.
Fransa'da Louis Philippe yönetimi (1830-48) altında yüksek ölçüde mülkiyet sahipliğine dayanan kiralama yöntemi ve ABD'de 19. asrın son yıllarındaki Amerikan politikasında zenginlere açık görevler, roller bu toplumlara kısmi bir plütokratik nitelik kazandırmaktadır.
3)Aristokrasi:Bir
ülkeyi yöneten soylular topluluğu Aristokrasi,
Platon ve Aristoteles tarafından geliştirilmiş olan bir terimdir. Platon ve
Aristoteles gerçek anlamda bir yönetim modeli olarak, aristokrasiyi, yani,
ahlâksal ve entellektüel bakımdan üstün ya da en iyi olan az sayıdaki insanın
yönetimini önermişlerdir. Başka bir deyişle. Platon ve Aristoteles’te
aristokrasi, toplumun en ahlâklı ve en aydın üstün kesimini oluşturan bir
azınlığın, halkın çıkarları doğrultusundaki yönetimidir.[5]
Üç
türlü aristokrasi vardır; birincisi yaş ve kıdem; ikincisi servet; üçüncüsü
akıl ve bilgidir. En şereflisi sonuncusudur
a)
soylu erki b)soylular sınıfı c)soylular topluluğu
bir
ülkenin yönetimini soyluların yürütmesi.Aristokrat denilen soyluların pek çok
ayrıcalıkları vardır.Bu çeşit idareye Eski Venedik Cumhuriyeti örnek
gösterilebilir.
Günümüzde ise Birleşik Krallık dahil çoğu Avrupa ülkesi aristokratik unvanları
hala kullanmakta.
4)Teknokrasi:Alınan
karaları bireylerin veya kitlelerin ihtiyaçları değil,mevcut teknik imkanların
etkilediği yönetim modelidir.Terim ilk kez 1910 yılında William smith adındaki
bir Amerkalı tarafından sosyal organizasyon teorisi ve ulusal endüstri
Managemet sistemi adı altında tarif
edilmiş ve geliştirilmiştir.
Teknokrasinin başlıca özellikleri şunlardır.
a)Siyasi
kurumların iktidarı, teknokratlardan oluşan “uzmanlar kuruluna’’ devredilir.
b)Siyasi
ve ekonomik süreçler bilime ve rasyonalizme dayandırılır.
Teknokrasi taslağını 1912 yılında ilk
Thorstein Veblen öne sürdü.Veblen’e göre
sibernetik sistemlere hakim oldukları için
mühendislerin devleti yönetmesi gerekir.Daha çok Büyük Bunalım’ın egemen
olduğun 1929 sonrasında zemin bulmuştur.Günümüzde ise sadece ansiklopedik yaklaşımlarla ele
alınmakla yetinilmektedir.
5)Jüristokrasi:Yargıçlar
yönetimi olarak tanımlanmaktadır. Demokrasiye
zıt bir kavramdır.Oligarşik bir yönetim biçimidir ve milli irade göz
ardı edilir.Jüristokrasi, fonksiyon gaspı
ile de tanımlanmaktadır.Olgunlaşmış demokrasilerde sıklıkla görülen
Jüristokrasi’de yargı kurumunun başındakilerin yorum kabiliyeti ön plana çıkar ve yargıçların yorumları ile
şekillenen kanunlar ile ülke yönetilmeye çalışılır.[6]
Kaynakça:
http://tr.wikipedia.org/wiki/Oligarşi
http://karacaemre23.blogspot.com.tr/2010/01/oligarsinin-tunc-yasasi-kanunu.html
http://oligarsi.nedir.com/
http://tr.wikipedia.org/wiki/Meritokrasi
http://www.msxlabs.org/forum/siyasal-bilimler/322000-devlet-yonetim-bicimleri-plutokrasi.html
http://bilimlersitesi.tr.gg/Aristokrasi-nedir--f-.htm
http://anayasamahkemesi.blogspot.com.tr/2008/06/jristokrasi-nedir.html
[1]
http://karacaemre23.blogspot.com.tr/2010/01/oligarsinin-tunc-yasasi-kanunu.html
[2] http://oligarsi.nedir.com/
[3] http://tr.wikipedia.org/wiki/Meritokrasi
[4] http://www.msxlabs.org/forum/siyasal-bilimler/322000-devlet-yonetim-bicimleri-plutokrasi.html
[5] http://bilimlersitesi.tr.gg/Aristokrasi-nedir--f-.htm
[6] http://anayasamahkemesi.blogspot.com.tr/2008/06/jristokrasi-nedir.html
İran Rusya ve Küba'yı oligarşiye örmek göstermeniz kavramı içeriğini anlamadığınızı ortaya koyuyor ve çok komik duruyor. Yazınızda zaten ordan burdan copy/past olmuş
YanıtlaSilÇok uzun neara okicaz
YanıtlaSilBu yorum yazar tarafından silindi.
YanıtlaSilÇok teşekkür ederim
YanıtlaSil